Pages Menu
Menu
Renowacja pomnika poległych w 1920 roku w Łopatynie na Ukrainie

Renowacja pomnika poległych w 1920 roku w Łopatynie na Ukrainie

Fundacja MOSTY zakończyła renowację pomnika Wojska Polskiego w Łopatynie.

Projekt był możliwy dzięki uzyskaniu w 2017 roku dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na główną część renowacji pomnika poległych pod Cyganówką i Łopatynem w 1920 roku oraz dzięki wpłatom darczyńców z Polski.

Prace konserwatorskie na polskiej kwaterze wojennej zostały wykonane latem i jesienią 2017 roku przez polsko-ukraiński zespół konserwatorski pod nadzorem prof. Janusza Smazy z warszawskiej ASP. Kwatera jest miejscem pochówku polskich żołnierzy poległych w wojnie polsko – bolszewickiej w 1920 roku. Znajdują się tam mogiły zbiorowe od 80 od 135 polskich żołnierzy (wliczając pobliskie mogiły ułanów) oraz pomnik upamiętniający ich bohaterską walkę.

Projekt polegał na przeprowadzeniu niezbędnych prac renowacyjnych przy polskiej kwaterze wojennej i pomniku poległych w Łopatynie i pod Cyganówką w 1920 roku. W ramach projektu wykonana została dokumentacja fotograficzna przedprojektowa, prace konserwatorskie i dokumentacja powykonawcza. Uporządkowane zostały: kwatery na obu flankach głównego pomnika i zieleń otaczająca kompleks. Dodatkowo odtworzone zostały obie flanki pomnika głównego (konserwacja zachowanego detalu kamiennego i dwóch waz ozdobnych). Z przyczyn niezależnych od zespołu konserwatorskiego, wbrew pierwotnym planom z jesieni 2016 roku, nie udało się postawić krzyży na mogiłach ziemnych polskich żołnierzy na froncie i na flankch pomnika głównego. W ramach projektu wykonana została konserwacja oryginalnej tablicy memoratywnej poświęconej poległym szwoleżerom, ułanom i żołnierzom piechoty (tablicę odnaleziono w poblizu pomnika w czasie prac ziemnych prowadzonych latem 2017 roku) oraz naprawiony został główny obelisk na kwaterze polskiej. Na początku października 2017 roku zakończono prace porządkowe w najbliższym otoczeniu pomnika i zamonotowano oryginalną tablicę memoratywą na froncie pomnika głównego.

Fundacja MOSTY prowadziła zbiórkę pieniędzy na pokrycie części kosztów związanych z ratowaniem tego cennego zabytku związanego z czynem zbrojnym i walką o niepodległość w 1920 roku. Udało nam się zebrać część środków niezbędnych do pokrycia kosztów zakupu materiałów konserwatorskich i budowlanych. Za wszystkie darowizny bardzo dziękujemy. Środki w całości zostały przekazane na realizację projektu.

Utrata pomnika poległych w 1920 w Łopatynie – jego zawalenie czy daleko idące spękania połączone z utratą tynków i zniszczeniem bezcennego detalu kamiennego, mogły stanowić nieodwracalną stratę dla polskiego dziedzictwa historycznego i kulturowego na Wschodzie, zaś w przypadku Łopatyna – utratę bezcennej substancji zabytkowej związanej z polskim czynem wojskowym w czasie walki o niepodległość i własne państwo w 1920 roku. Z tego punktu widzenia zabytki Łopatyna powinny mieć status strategiczny w ramach działań związanych z ochroną polskiego dziedzictwa kulturowego i dlatego właśnie Fundacja MOSTY podjęła się zadania ratowania pomnika z 1920 roku w Łopatynie.

* * *

W 2016 roku Fundacja MOSTY zakończyła renowację nagrobka gen. Józefa Dwernickiego w Łopatynie i jednocześnie zrealizowała prace przygotowawcze do renowacji polskiej kwatery wojennej z 1920 roku na tym samym cmentarzu miejskim w Łopatynie.

W minionym roku projekt renowacji pomnika poległych w Łopatynie w 1920 roku uzyskał wsparcie Ambasady RP w Kijowie. W maju 2016 roku przeprowadzono komisję konserwatorską z udziałem przedstawicieli MKIDN, prof. Janusza Smazy oraz przedstawicieli Fundacji MOSTY. Wniosek projektowy do MKiDN i założenia do prac konserwatorskich opracowano na jesieni 2016 roku.

W Łopatynie działanie dotyczyło jednego z mniej znanych, ale niezwykle symbolicznych pomników Wojska Polskiego na dawnych ziemiach II RP, upamiętniającego polskich żołnierzy poległych w walce z Armią Konną Budionnego w 1920 roku.

Polegli w okolicach Łopatyna pochodzą z następujących pułków: 1 pułk szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, 1 pułk ułanów, 8 pułk ułanów, 9, pułk ułanów, 11 pułk ułanów, 12 pułk ułanów, 14 pułk ułanów, 16 pułk ułanów; 40 pułk piechoty, 1 batalion 105 pułku piechoty, 12 pułk piechoty, 20 pułk piechoty, 19 pułk piechoty, 65 pułk piechoty, 39 pułk strzelców, 2 pułk strzelców, 16 pułk artylerii pieszej.

Walki o Łopatyń rozegrały się 14 sierpnia 1920 roku. Polacy ponieśli największe straty na pobliskich błoniach, zwanych Cyganówką, gdzie około 60 polskich żołnierzy po wystrzelaniu ostatnich naboi poddało się, a mimo to zostali porąbani szablami przez bolszewików.

W okresie pomiędzy 26 lipca a połową sierpnia 1920 roku w okolicach Łopatyna toczyły się ciężkie boje wojsk polskich z wojskami bolszewickimi, w tym głównie z Armią Konną Siemiona Budionnego. Łopatyn i jego okolice stanowiły jeden z ważnych odcinków walk w trakcie tzw. Bitwy pod Brodami, która przez historyków bywa też określana jako największa bitwa kawaleryjska XX wieku. W walkach tych uczestniczyły jednostki polskiej jazdy (ułani i szwoleżerowie), piechoty oraz artylerii. Żołnierzy tych jednostek, które walczyły w okolicy i którzy tam polegli, chowano na jedynym w tej okolicy cmentarzu katolickim w Łopatynie. W trakcie trwających walk chowano ich tam w pojedynczych grobach.
Według przekazów, jedna z ważniejszych potyczek w tych okolicach rozegrała się 14 sierpnia 1920 roku. Znana jest ona także z tego powodu, że wtedy to, w trakcie walk o Łopatyn 60 polskich żołnierzy piechoty, po wystrzeleniu przez nich całej swojej amunicji, zostało otoczonych w okolicach miasteczka i wymordowanych przez bolszewików na tamtejszych błoniach. Miejsce to nazywano Cyganówką. Tam też, na miejscu zostali wtedy pogrzebani w zbiorowej mogile. W okolicy Łopatynia walki z bolszewikami toczyły się również m.in. w: Mikołajowie i Chołojowie, gdzie walczyły m.in. 5 i 11 pułk ułanów.

O grobach bohatersko poległych żołnierzy nie zapomniano w wolnej II Rzeczpospolitej. Powołane wówczas Towarzystwo Opieki nad Grobami Bohaterów zajęło się grobami na miejscowym cmentarzu oraz mogiłami poległych w okolicach Łopatyna. Pomordowanych na Cyganówce złożono z honorami wojskowymi do mogił na pobliskim cmentarzu w 1926 roku. W II RP co roku 15-go sierpnia czczono ich pamięć.

Jak podaje Tadeusz Kukiz: W 1935 roku na Cyganówce ustawiono dębowy krzyż, ogrodzony i odpowiednio oznaczony napisami. Krzyż został zniszczony w czasach sowieckich. Pamięć polskich bohaterów uczczono również odlaniem dzwonu z inskrypcją: „KU WIECZNEJ PAMIĘCI 60 BOHATERÓW PRZEZ BOLSZEWIKÓW W OKRUTNY SPOSÓB POSIEKANYCH W ŁOPATYNIE W DZIEŃ 14 VIII 1920 R.”. Dzwon przekazano do miejscowej parafii.

Pomnik w formie obelisku (wykonany z cegieł, wys. 9 m) odsłonięto na cm. w Łopatynie w dniu 2 września 1926 roku, a część poległych przeniesiono z okolicznych mogił do wspólnej kwatery w grudniu 1927 roku. Główny pomnik postawiono obok mogił żołnierzy poległych w walkach z konarmią Budionnego. Pomnik otaczają dwie kwatery wyznaczone murkami przylegającymi do boków obelisku oraz dwie mniejsze (z niższymi murkami) umieszczone na froncie po lewej i po prawej stronie. Na skraju pól grobowych po obu stronach umieszczono dwa kamienne znicze – wazony na podstawach, wazony w formie kwiatowych kielichów. Ściany obelisku w przyziemiu wsparte niskimi przyporami ozdobionymi od strony frontowej płaskim ornamentem meandrowym. Obelisk podzielony jest gzymsami na cztery części: wysoki, prosty cokół, na nim dwa bloki wypełnione z trzech stron płycinami i zwieńczone zawężającą się sterczyną. Nad górnym gzymsem umieszczony jest orzeł z rozpostartymi skrzydłami (kopia), zaś w płycinie górnej znajduje się wykonany w technice narzutowej napis: „Pro Patria”, w dolnej części tablica z napisem; „CZEŚĆ / 135 / POLSKIM / BOHATEROM / POLEGŁYM / 1920 R.”. Nad inskrypcją pierwotnie umieszczono stylizowany krzyż Virtuti Militari, a w narożach tablicy rozety (litery, krzyż i rozety wykonane były w brązie – obecnie kopie).

Z tyłu pomnika w okresie międzywojennym znajdował się drewniany płot sztachetowy, od przodu i na bokach istniał płot prosty, z ułożonych dwupoziomowo belek. W tle pomnika szpaler lip, jesionów i świerków, (co widać na poniższej fotografii z okresu międzywojennego). W okresie międzywojnia pomnik określano jako łopatyński Pomnik Nieznanego Żołnierza.

Po II wojnie światowej pomnik niszczał i ucierpiał w efekcie wandalizmu. Zniszczono wówczas litery, krzyż Virtuti Militari i rozety na tablicy inskrypcyjnej oraz koronę prawego wazonu. Rozbito rzeźbę orła (odlew z betonu). Teren kwater zbezczeszczono i zarzucono śmieciami. Dopiero w 1990 roku kilku dawnych mieszkańców Łopatnia, podczas okazjonalnego pobytu w miasteczku, uporządkowało trochę otoczenie pomnika, powyrywało chwasty i odsłoniło fragmenty kwater.

Pierwsze poważniejsze prace porządkowe przy pomniku prowadzono w latach 1991-1993.
W 1994 roku dzięki ROPWiM przeprowadzono częściową renowację pomnika. Orzeł został odtworzony z żywic syntetycznych wg. projektu Elżbiety Kołodziejczyk – Macander. Tablicę inskrypcyjną wykonano wg. projektu dra Janusza Smazy. Mogiły oczyszczono i splantowano. Wykonano rekonstrukcję prawego wazonu i oczyszczono kielichy. Wymieniono część tynków i ujednolicono kolorystkę. Dawne drewniane ogrodzenie wymieniono na metalowe, podarowane przez lokalną społeczność. Na skrzydle pomnika na podstawie wazonu – znicza wstawiono tablicę z napisem: „POMNIK / 135 POLSKICH ŻOŁNIERZY / POLEGŁYCH W ŁOPATYNIE / W 1920 R. W WALCE / Z KONNICĄ BUDIONNEGO”.

9 lipca 1995 r. w przededniu 75. rocznicy walk o Łopatyn, sufragan lwowski ks. bp Marcjan Trofimiak poświęcił odnowiony pomnik. W uroczystości wzięli wtedy udział m.in.: Andrzej Przewoźnik, sekretarz generalny Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie, Tomasz M. Leoniuk, konsul generalny RP we Lwowie, Eugeniusz Cydzik, prezes Polskiego Towarzystwa Opieki nad Grobami Wojskowymi, dr Janusz Smaza – konserwator dzieł sztuki, przedstawiciele lokalnych władz ukraińskich a także grupa pięćdziesięciu dawnych mieszkańców Łopatynia i okolic oraz obecni mieszkańcy Łopatynia.

Ponad 20 lat od przeprowadzenia pierwszych prac renowacyjnych i niemal 90 lat od ufundowania pomnika i budowy kwatery polskiej w Łopatynie, konieczne było: przeprowadzenie konserwacji elementów kamiennych kwatery, renowacja napisów, uzupełnienie tablic memoratywnych, uporządkowanie mogił, renowacja tynków, wyprostowanie obelisku głównego oraz uporządkowanie terenu przed pomnikiem, jak i zieleni w otoczeniu pomnika i likwidacja elementów ahistorycznych (np. metalowe ogrodzenie z 1992 roku, płyty betonowe ułożone po bokach obu flank kwatery). Zaniedbane i zachwaszczone kwatery żołnierskie wymagały uporządkowania, tym bardziej, że przy ostatnim prowadzonym tam projekcie, nie były przedmiotem żadnych poważniejszych zabiegów pielęgnacyjnych. Niestety z powodu upływu czasu, lokalnych uwarunkowań administracyjnych i wpływu czynników atmosferycznych udało się jedynie częściowo odsłonić zniwelowane ziemne mogiły żołnierzy Wojska Polskiego.

Prace konserwatorskie zaplanowane na 2017 rok obejmowały wykonanie kompleksowo wszystkich niezbędnych działań renowacyjnych. Główne prace przewidziane w projkecie zostały zakończone na przełomie września i października 2017 roku, zgodnie z umową zawartą z MKiDN i aneksem dot. zakresu merytorycznego prac renowacyjnych.

Uroczystość odsłonięcia po renowacji pomnika poległych w 1920 roku oraz odsłonięcia wyremontowanego w 2016 roku nagrobku gen. Józefa Dwernickiego może odbyć się w 2018 roku.

„Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego”.

Wszystkim osobom zaangażowanym w pomoc organizacyjną i materialną przekazaną na rzecz Fundacji MOSTY w trakcie realizji tego projektu serdecznie dziękujemy – w imieniu całego zespołu konserwatorskiego prof. Janusza Smazy oraz zespołu Fundacji.

O uroczystościach związanych z odsłonięciem pomnika po renowacji będziemy informować na wiosnę 2018 roku, po dokonaniu niezbędnych ustaleń z MKiDN i Ambasadą RP w Kijowie oraz z innymi darczyńcami, dzięki którym możliwe było zakończenie tego projektu w 2017 roku.

Poniżej zdjęcia z końcowego etapu prac w Łopatynie.

Przeczytaj więcej:

http://slowopolskie.org/lopatyn-sanktuarium-i-miejsce-spoczynku-polskich-zolnierzy-poleglych-w-1920-roku/

Fot. Mikołaj Falkowski, Karol Gądzik, Fundacja MOSTY, zdjęcie z 1927 lub 1928 roku pochodzi ze zbiorów archiwalnych b. ROPWiM (obecnie MKiDN).